Tartak z napędem parowym

     Tartaki, czyli rodzaj zakładu przemysłowego w którym kłody drewna rozpiłowywane są na tarcicę, nie były obce ziemi cieślińskiej. Kiedy powstał pierwszy tartak, trudno dziś jednoznacznie powiedzieć. W XIX wieku z dokumentów ubezpieczeniowych datowanych na dzień 03/15.08.1847 roku dowiadujemy się o istnieniu w Cieślinie tartaku wodnego, wybudowanego z drzewa pod gontem. Tartak był własnością dziedzica tych ziem Franciszka Gostkowskiego, zaś jego stan określony został jako dość dobry. Przy tartaku znajdowała się “chałupa przy pile”, która z powodu złego stanu nie została przyjęta do ubezpieczenia. W dniu 18/30.03.1850 roku tartak ten będący wówczas w posiadaniu kolejnego dziedzica Traugotta Knauta został umieszczony w wykazie do wykreślenia z ubezpieczenia, gdyż był “z powodu starości niezdatny do użytku”. W dniu 07/19.03.1857 r. w wykazie do ubezpieczenia umieszczony został kolejny nowy tartak wybudowany w Cieślinie przez Traugotta Knauta. Był to budynek z drzewa na słupach, pokryty gontem, o dwóch piłach poruszanych jednym kołem wodnym. Jego stan określony został jako “dobry z cała maszynerią”. Pod koniec lat 50-tych XIX wieku rodzina Knautów rozpoczyna wysprzedaż okolicznych lasów żydowskim spekulantom. Zgodnie z zawartym w dniu 11/23.08.1859 roku Kontraktem kupna i sprzedaży lasów, Ernst Knaut wypuszcza w dzierżawę Mośkowi Wejsman i Lewkowi Zeltzberg tartak w Cieślinie wraz z domem dla pilarza od dnia 01.01.1860 roku do czasu ukończenia wycinania lasów. W dniu 06/18.06.1863 roku w wykazie budowli przeznaczonych do ubezpieczenia pojawia się w Cieślinie nowy tartak zbudowany z desek na słupy, z maszynerią poruszaną wodą, o parterze i piętrze pod gontem. Jako właściciele budowli podani są Fritz Liebrecht i Bernhard Julinsburg z Wrocławia. Oni również byli właścicielami domu dla inspektora tartaku. Był to budynek parterowy, wybudowany z drzewa kostkowego, pokryty gontem, z kominem murowanym, z pułapem i z podłogą. Budowle te określane były jako budowle kolonialne.

TARTAK PORUSZANY WODĄ

Plan tartaku w Cieślinie z 1863 r. (1) (AP-21-17-916)Plan tartaku w Cieślinie z 1863 r. (2) (AP-21-17-916)

      Wystawiony w 1863 roku tartak zbudowany został z desek i traków, w słupy i w rygle ułożonych. Był to budynek o parterze i piętrze, mający dach szczytowy gontami pokryty. Wymiary budowli to: 55¾ x 13½ x 8 łokci. Na piętrze podłogi były zwyczajne z okrajek belkowej grubości, było 11 okien pojedynczych dwuskrzydłowych, zaszklonych sześcioma szybami z okuciem zwyczajnym i z porządnymi futrynami oraz dwoje drzwi pojedynczych, ordynaryjnych z okuciem prostym. Natomiast na parterze było 10 okien pojedynczych dwuskrzydłowych zaszklonych sześcioma szybami z okuciem zwyczajnym, porządnym wraz z futrynami oraz 7 drzwi pojedynczych ordynaryjnych z okuciem prostym. Budynek wewnątrz był oszalowany. Znajdował się w nim komin kowalski z kapą nad nim oraz z żelazną rurą blaszaną, okrągłą na dwór wypuszczoną, a także miech kowalski, skórzany oprzyrządowany. Z obu stron tartaku, na odcinku kilkudziesięciu łokci znajdowały się dwa wozy z grubych belek służące do znoszenia kloców, do tego były 4 wózki z osiami żelaznymi do posuwania kloców po szynach. W tartaku znajdowała się stalowa piła okrągła mniejsza do rznięcia klepek oraz dwie piły stalowe okrągłe wielkie o średnicy 2 łokci przeznaczone do obrzynania desek. Piły te miały szajby drewniane oraz ramę składająca się z prosto działającego przyrządu (piło-stampa) z bokami i łożyskami stalowymi. Koło wodne było potrójne o 16 ramionach i o 8 szerokich szuflach z żelaznymi klamrami, śrubami i mutrami, zaś wał główny do koła wodnego był sosnowy, ściągnięty 9 obręczami żelaznymi. Bęben z wierzchu był drewniany o ośmiu ramionach z lanego żelaza. Walec do powyższego bębna wykonany był z angielskiej stali, z kółkiem trybowym żelaznym i z drugą większą częścią połączoną z częścią drewnianą mosiężnymi śrubami. Na wale głównym koła wodnego osadzone było wielkie koło żelazne lane trybowe o 8 ramionach. Do poruszania piły okrągłej mniejszej i większej służył walec ze stali angielskiej cieńszy z dwoma szajbkami żelaznymi. Znajdował się tam bęben z wierzch drewniany o 8 ramionach, wzmocniony w środku ramionami z lanego żelaza. Do poruszania pił okrągłych służyły wytoczone z drzewa 2 bębny stożkowe kształtu ostrokręgu ściętego. Natomiast do poruszania komunikacji i maszynerii służyły pasy skórzane funtowe podeszwiane. Do koła wodnego prowadziło wielkie koryto upustowe znajdujące się za tylną ścianą tartaku, zbudowane z balików na słupkach z podłogą.

DOM NA KOTŁY PAROWE Z MIESZKANIEM

Plan zabudowania na kotły parowe w Cieślinie z 1864 r. (AP-21-17-916)

      W 1864 roku w Cieślinie wybudowany został przez Liebrechta i Julinsburga dom mieszczący w sobie kotły parowe, kuźnię i mieszkanie mechanika. Od tego czasu tartak uzyskał nowy parowy napęd. Budowla ta została umieszczona w wykazie do ubezpieczenia w dniu 10/22.12.1864 roku. Budynek był w stanie dobrym oraz był zamieszkały. Jego wymiary wynosiły: 38½ x 13½ x 5½ łokcia, do tego przystawa o wymiarach 10½ x 5 x 3 łokcia. W części mieszkalnej wszystkie ściany wykonane były z pruskiego muru otynkowanego z zewnątrz i od wewnątrz, zaś pozostałe były obite deskami. W części niemieszkalnej ściany wykonane były z nowych krzyżaków, słupów, ram i rygli na zakładkę oraz miały pomurowanie. Dach pokryty był gontem, miał on szczyty proste deskami na zakładkę zabite. Przystawa służąca do wyrzucania popiołu z pod rusztów miała ściany z desek na zakładkę na wysokim podmurowaniu oraz dach pulpitowy pokryty gontem. Powały nad mieszkaniem i nad kuźnią wykonane były z desek na zakładkę wraz z belkami i polepą. Podłoga w kuźni i w palarni zrobiona była z cegły, natomiast w sieni i w 3 pokojach mieszkalnych z desek. W budynku znajdowała się kotlina kowalska, zaś w mieszkaniu kuchenka z cygarem oraz piec ogrzewalny z cegły z przyrządami. Kotły parowe obmurowane były cegłą ogniotrwałą. Z kotłów tych para przechodziła rurami żelaznymi pod drogą do machiny parowej o sile 40 koni, która w tartaku mechaniczne piły w ruch wprawiała. Dym zaś kanałem podziemnym wychodził do wielkiego komina wymurowanego w polu. W budynku było 7 okien dwuskrzydłowych pojedynczych z ramami, z okuciem polskim i szkleniem po 5 szyb. Prowadziło do niego 5 drzwi pojedynczych szpongowych z okuciem polskim. Brama do palarni była połowiczna szpongowa z okuciem. Nad bramą było okno nie otwieralne złożone z 15 szyb.

TARTAK Z MACHINĄ PAROWĄ

     W dniu 17/29.05.1865 roku przygotowane zostały dwa wnioski wprowadzające zmiany w ubezpieczeniu związane z przeszacowaniem wartości ubezpieczenia. Pierwszy wniosek polegał na wykreśleniu z ubezpieczenia tartaku z maszynerią wodną, zaś drugi wprowadzał do ubezpieczenia tartak mechaniczny z machiną parową. Tartak był dalej budynkiem piętrowym z obrzynów w słupy i rygle z drzewa pobudowanym. Jego wymiary nie uległy zmianie, dalej wynosiły 55¾ x 13½ x 8 łokci. Dach budynku pokryty był gontami, zaś szczyty proste były deskami zabite. Wewnątrz budynku mieściły się warsztaty pił pionowych i cylindrowych poruszanych wodą i siłą pary. Kocioł parowy z pompą znajdował się w osobnym budynku usytuowanym za drogą, z kominem wybudowanym na polu. Tam też znajdowała się kuźnia po przeniesieniu jej z tartaku. Para od kotła do machiny parowej w tartaku dostarczana była rurami żelaznymi pod ziemią. Zakład tartaczny był w stanie dobrym i w ciągłym ruchu maszynerii. Do budynku prowadziło dwoje drzwi pojedynczych szpongowych ordynaryjnych. Na wyposażeniu tartaku były dwa kompletne spojniki, czyli warsztaty tartaczne z 72 piłami pionowymi (Brand getter) – na raz jeden 14 pił (lub więcej) musiało być w ruchu na jednym warsztacie. Znajdowały się tam ponadto dwa kompletne drewniane podmurza z obiciem, dwa kompletne sztalugi do przekładania oraz cztery słupy od spójnika z kratowaniem, na których kolej żelazna była położona. Kompletna kolej żelazna ułożona była na grobli usypanej z boku pod piętro tartaku. Wykorzystywana ona była do wożenia kloców i bali czterema całkowitymi wózkami oraz platformami sprowadzonymi z zagranicy (z Wrocławia). Na piętrze tartaku znajdowała się piła cylindryczna tzw. tarcza z całym oprzyrządowaniem przeznaczona do obrżynania kloców po bokach lub do rżnięcia łat wraz z dwoma takimi piłami zapasowymi. Również tam były drewniane sztalugi z wozem mechanicznie poruszającym się. Ponadto było tam kompletne urządzenie windy wraz z łańcuchami i linami oraz przyrząd drewniany do tejże windy. Na parterze było 10 okien pojedynczych dwuskrzydłowych, zaszklonych 6 szybami z okuciem porządnym zwyczajnym z ferblejunkami oraz 7 drzwi szpongowych zwyczajnych. Wał główny do koła wodnego był sosnowy, okuty 9 żelaznymi obręczami, z czopami i panewiami. Koło wodne na wale miało 16 ramion oraz 108 szuflad, a wszystko połączone było klamrami, śrubami i mutrami. Przy napędach wykorzystywane były pasy skórzane zagraniczne różnej szerokości. Oprócz wody napęd tartaku stanowiła machina parowa o sile 55 koni parowych z wszelkimi przyrządami sprowadzona z Wrocławia. Ponadto w tartaku były piły tarczowe (cylindrowe) po 5 stóp średnicy mające z całym oprzyrządowaniem zakupione za granicą i z częściami drewnianymi do tej piły wyrabianymi na miejscu oraz dwie piły tarczowe mniejsze do rżnięcia drzewa na łupki, czyli na poprzek posobnie. Znajdował się tam również przyrząd z kobylicami z materiału drewnianego oraz dwie piły tarczowe zagraniczne do obrzynania desek, czyli do sztorcu oraz bali wraz z całą maszynerią. Wyposażenie tartaku uzupełniały sztalugi do maszynerii oraz tryb werkowy z różnych części maszyn składający się z wszelkimi do tego kombinacjami prostymi i skośnymi, a także wysuwalnica na 5 bębnach wraz z klinami i klamrami. Do tartaku prowadziło wielkie koryto wodne upustowo-pogródkowe na zewnątrz przytykające do tartaku, wykonane z bali 2½ calowych na 18 słupkach z podłogą na fele feder, z takimi też balami przewiązanymi na wierzchu 12 ryglami.